ايستگاه فضايي ضرورت علمي يا اتلاف هزينه؟
در حالي كه به نظر ميرسد، از همان ابتدا طراحي و ساخت ايستگاه فضايي بينالمللي در كنار عبور انسان از مرزهاي فضا و پرتاب نخستين شاتل، مهمترين و پيچيدهترين چالش علمي تحقيقاتي در برنامههاي فضايي ناسا بوده است، اما همين سازه بزرگ فضايي كه از آن به «فيل غولپيكر سفيد در فضا» نيز تعبير ميشود، به بزرگترين چالش نگرانكننده اين آژانس فضايي تبديل شده است.
اين چالش در ماههاي اخير و با تغيير رياست جمهوري در آمريكا كه نقش اصلي را در راهبردهاي مختلف ناسا دارد، با نوسانات بيشتري نيز همراه شده و صدالبته گسترش بحران اقتصادي حاكم بر جهان و تشديد مشكلات مالي طرحهاي عظيم علمي و تحقيقاتي، آينده ايستگاه فضايي بينالمللي را نيز تحت شعاع خود قرار داده است، اما مشكل تنها بر سر بودجه نيست، بلكه چند دستگي در قلب ناسا بر سر توجيه منطقي درخصوص ادامه ساخت و حيات آينده اين ايستگاه موضوع بحثبرانگيز اصلي به شمار ميآيد.
در يك دهه گذشته دانش رباتيك جهشهاي خيرهكنندهاي داشته است. برخي دانشمندان متخصص در اين عرصه با مرتبط عنوان كردن دانش نوين روباتيك با برنامههاي اكتشافاتي در نقاط غيرقابل دسترس بشر نظير اعماق اقيانوسها و فضا طيف قابلتوجهي از برنامههاي اكتشافاتي پرهزينه نيز سفر انسان به مريخ و حتي اجرام آسماني فراتراز آن را زير سوال برده و با طرح اين نكته كه صرفا و با توجه به قابليتهاي بالاي چنين سيستمهاي پيشرفته با قابليت كنترل از راه دور ديگر نيازي به خطر انداختن سلامت فضانوردان و صرف هزينههاي چند ميليارد دلاري نيست، منطق فعلي درخصوص طرحهايي نظير ايستگاه فضايي بينالمللي و لزوم ادامه سرمايهگذاري در آن را مورد حمله قرار دادهاند. در بطن اين چالشها نخستين قرباني ، ايستگاه فضايي بينالمللي است كه هماكنون در آستانه تكميل شدن قرار داشته و براساس برنامهريزيهاي از پيش صورت گرفته در آينده پذيراي شمار بيشتري از دانشمندان خواهد بود، اما هماكنون وبخوبي زمزمههايي درخصوص شكلگيري چند دستگي در ميان رهبران ناسا و در سطوح پايينتر دانشمندان و متخصصان برجسته ناسا درباره آينده حيات ايستگاه فضايي بينالمللي و لزوم ادامه سرمايهگذاري در اين طرح عظيم بينالمللي ديده ميشود. بيش از 10 كشور در ساخت ايستگاه فضايي بينالمللي حضور دارند كه هر يك بخشي از تجهيزات آن را طراحي، توليد و راهي فضا ميكند. اين كشورها در ماههاي اخير با يكي از تاريكترين دورانهاي اقتصادي جهان روبهرو شدهاند. از اين رو معلوم نيست آيا همچنان به تعهدات خود درخصوص تكميل ايستگاه فضايي و سرمايهگذاريهاي اضافي در اين طرح پايبند باشند.
آژانس فضايي اروپا (اسا) كه سهم قابلتوجهي در تكميل اين ايستگاه دارد براي 4 سال آينده اين طرح تنها 5/1 ميليارد دلار بودجه اختصاص داده است. به عقيده كارشناسان، اين رقم شايد در مقايسه با كمكهاي مالي كه براي نجات بنگاههاي اقتصادي جهان از بحران جاري اختصاص مييابد، ناچيز به شمار آيد، اما براي يك طرح علمي، غنيمتي ارزشمند محسوب ميشود با اين حال اين پرسش را نيز به دنبال دارد كه حقيقتا از اين بودجه چه چيزي به دست ميآوريم؟
پروفسور فرانك كلوز، استاد فيزيك دانشگاه آكسفورد و رئيس گروه كاري اكتشافات فضايي انگليس ميگويد: ايدهها و برنامههاي جالب و هيجانبرانگيزي درخصوص ايستگاه فضايي بينالمللي مطرح شده است. بازي گلف در فضا و پرتاب توپي از ايستگاه فضايي به سوي مدار پايين زمين يكي از آنهاست. در همين حال ژاپن نيز كه برجستهترين عضو آسيايي طرح ايستگاه فضايي بينالمللي است در قالب انجمن هوانوردي اوريگامي خود در نظر دارد تا در اواخر سال جاري ميلادي هواپيماي كاغذي بسازد و حركت آن را از ايستگاه فضايي بينالمللي تا سطح زمين بررسي كند. اين ايدهها هيجاناتي هستند كه درباره آنها اغراق نيز شده است با اين حال در ذهن بسياري از دانشمندان اين پرسش را نيز ايجاد كردهاند كه حقيقتا ايستگاه فضايي بينالمللي براي چه اموري به كار گرفته خواهد شد؟
پروفسور كلوز ادامه ميدهد: هر چه هست نميتوانم توجيه علمي دقيق و ريشهداري درخصوص فعاليت ايستگاه فضايي بينالمللي پيدا كنم. در حقيقت درباره اين طرح و نقشههايي كه براي آن كشيده و بلندپروازيهاي زيادي شده است. من حتي در سالهاي اخير صحبت و سخنراني علمي و مبتني بر واقعيتي درباره برنامههاي ايستگاه فضايي بينالمللي نشنيدهام. گرچه اين مقوله امري پيچيده و در عين حال گسترده است، اما وقتي بحث هزينه به ميان ميآيد بسياري از دانشمندان به دنبال توجيهي مناسب براي اين هزينه كرد نجومي خواهند بود.
عقيده ديگر بر اين اصل استوار است كه در دهه گذشته ايستگاه فضايي بينالمللي تقريبا سهمي در دستاوردهاي فضايي نداشته است و گرچه بايد به اين نكته نيز توجه داشت كه اين ايستگاه در حال ساخته شدن بوده است، اما با توجه به هزينه نجومي كه براي آن در نظر گرفته شده است و عمر مفيد محدود آن و فرسايشي كه در فضا خواهد داشت بايد تقريبا پذيرفت كه بازنگري در راهبرد علمي درخصوص آينده ايستگاه فضايي بينالمللي امري است كه بايد صورت گيرد.
در قبال اين انتقادها دلايل منطقي ديگري نيز مطرح ميشود. بيش از چند دهه است كه حضور انسان در ماه و بازگشت دوباره بشر به اين قمر طبيعي در اولويت برنامههاي فضايي ناسا و اسا قرار گرفته است. از طرفي، بشر در چند دهه گذشته به اين موفقيت بزرگ دست يافته است كه بتواند مستقيما و از روي زمين به ماه برسد و حتي روي آن نيز گام بردارد. اكنون نيز نسل آتي فضاپيماهاي آمريكا با هدف انتقال مستقيم فضانوردان به ماه و در ادامه مريخ طراحي ميشوند و اين در حالي است كه بحث جدي درباره طراحي و احداث اقامتگاههاي دائمي براي حضور دانشمندان در ماه مطرح و حتي طرحهاي اوليه نيز درباره آن ارائه شده است. با توجه به اين نكات بايد اين پرسش بنيادين را مطرح كرده و البته پاسخي نيز براي آن پيدا كنيم كه پس در ايستگاه فضايي بينالمللي به دنبال چه چيزي هستيم؟
برخي منتقدان برنامههاي اكتشافات فضايي معتقدند توجه دانشمندان علوم فضايي به ايستگاه فضايي در يك دهه گذشته بشر را در بازگشت دوباره به ماه دچار محدوديت كرده است. عقيده آنها بر اين است كه بودجههاي فكري، مالي و تحقيقاتي كه براي تكميل اين ايستگاه فضايي صرف شده، اگر براي بازگشت هرچه سريعتر دوباره انسان به ماه مد نظر قرار ميگرفت، نتايج بهتر و درخشانتري در پي داشت. در كنار اين استدلالها گروهي نيز با نگاه موشكافانهتر و از زاويه ديگري صحبت كرده و ميگويند بايد درخصوص ادامه حيات ايستگاه فضايي بينالمللي ترس و نگرانيهايي هم داشت. اين دسته از كارشناسان، ايستگاه فضايي بينالمللي را به عنوان سمبلي براي آينده ديگر برنامههاي اكتشافاتي فضايي ميدانند و از آن واهمه دارند كه جاهطلبيهاي نظامي و سياسي قدرتهاي سازنده آن در زير پوشش تحقيقات علمي براي بشر دردسرساز شود. در مجموع ترديدهاي مطرح شده درباره ادامه حيات ايستگاه فضايي، خود به نگراني بزرگي تبديل شده كه در حال حاضر بحران مالي حاكم بر جهان به عنوان اصليترين و بهروزترين توجيه در اطلاق عنوان اتلاف هزينه به آن در نظر گرفته شده است.
مهدي پيرگزي
منبع : جام جم آنلاین
سلام و درود فراوان بر بازدید کنندگان محترم .