نگاهي به آموزش روزنامهنگاري در ايران از گذشته تا امروز
آموزش روزنامهنگاري به عنوان يكي از نخستين شاخههاي علوم ارتباطات از اوايل قرن بيستم به دنبال توسعهي مطبوعات و پيدايش و گسترش سينما، راديو، تلويزيون و ساير تكنولوژيهاي نوين ارتباطي رو به پيشرفت و گسترش گذاشت و ضرورت آموزش آن نيز از نيمهي دوم قرن نوزدهم به دنبال صنعتي و تجاري شدن مطبوعات، توسعهي تبليغات بازرگاني و گسترش گزارشگري خبري در كشورهاي غربي مورد توجه بيشتري قرار گرفت.
تجربههاي پراكندهاي از آموزش روزنامهنگاري از قرن بيستم در برخي از كشورهاي اروپايي پديد آمده بودند كه قديميترين آن به سال 1672 ميلادي در دانشگاه شهر لايپزيك آلمان برميگردد كه يكي از نخستين انستيتوهاي دانشگاهي مطالعات مطبوعات نيز در سال 1916 در همين دانشگاه تاسيس شد.
در ايران نيز به سبب توسعه نيافتگي روزنامههاي آزاد و سلطهي سياسي بسيار طولاني نظامهاي قدرتگرا بر نشريات دولتي يا شبهدولتي، دورههاي استبداد قاجار و ديكتاتوري پهلوي، آموزش تخصصي روزنامهنگاري نيز مانند قانونگذاري اصولي دربارهي مطبوعات و همچنين در مورد استقلال حرفهيي روزنامهنگاران، ديرتر از بسياري از كشورهاي ديگر جهان مورد توجه قرار گرفت.
ظاهراً نخستين آگاهيدهي دربارهي آموزش روزنامهنگاري در ايران، از طريق انتشار خبر بسيار كوتاه روزنامهي ايران دربارهي تأسيس «مدرسهي عالي روزنامهنگاري» پاريس در سال 1899 در دورهي سلطنت مظفرالدينشاه، صورت پذيرفته است.
* نخستين گام در آموزش روزنامهنگاري در ايران
طبق اسناد موجود، تجربههاي آموزش روزنامهنگاري و ساير شاخههاي علوم ارتباطات در ايران را ميتوان به چهار مرحله تقسيم كرد كه نخستين مرحلهي آن، كلاسهاي درس روزنامهنگاري «سازمان پرورش افكار» در دانشگاه تهران در آخرين سال سلطنت رضاشاه پهلوي است.
در اين مرحله ـ صرف نظر از برنامههاي آموزش فني مدرسهي پست و تلگراف كه در سال 1307 شمسي تأسيس شد - «سازمان پرورش افكار» و دانشگاه تهران، يك دورهي روزنامهنگاري در دانشكدهي حقوق اين دانشگاه داير كردند كه عدهاي از محققان و نويسندگان معروف وقت مانند جلال همايي، سعيد نفيسي، عبدالرحمن فرامرزي و محمد حجازي در آن تدريس ميكردند كه البته فعاليت اين دوره، چندماه بيشتر طول نكشيد و با حوادث شهريور 1320 و سقوط سلطنت رضاشاه، متوقف شد.
* مرحلهي دوم؛ تشكيل كلاسهاي آزاد آموزش روزنامهنگاري دانشگاه تهران
دومين مرحلهي آموزش روزنامهنگاري در ايران نيز كلاسهاي آزاد آموزش روزنامهنگاري دانشگاه تهران بود كه در سالهاي آخر دههي 1330 و سالهاي اول دههي 1340 صورت گرفت. اين اقدام هم كه با همكاري مديران مطبوعات و دانشگاه تهران آغاز شد، كوششهاي تازهاي را در اين راه به دنبال آورد.
اما در سال 1334 شمسي، دكتر مصطفي مصباحزاده، مدير وقت روزنامهي «كيهان» و استاد دانشكدهي حقوق دانشگاه تهران، با توجه به نياز مطبوعات به تربيت روزنامهنگاران متخصص، پيشنهاد تأسيس يك دانشكدهي روزنامهنگاري در دانشگاه تهران را به شوراي اين دانشگاه ارايه كرد.
شوراي دانشگاه تهران، پس از بررسيهاي مختلف، پيشنهاد مذكور را پذيرفت و در سال 1335 آييننامه و برنامهي آموزشي آن را نيز به تصويب رساند كه البته به سبب مشكلات مالي دانشگاه تهران، مقدمات لازم براي تأسيس اين دانشكده فراهم نشده و تنها به گشايش كلاسهاي آزاد آموزش روزنامهنگاري در دانشكدهي حقوق اكتفا شد.
* مرحلهي سوم؛ تأسيس و فعاليت دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي
سومين مرحله در اين زمينه نيز تأسيس و فعاليت دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي در سالهاي 1346 تا 1359 بود. در سال 1343 شمسي موسسهي كيهان به منظور تقويت هيأت تحريريهي نشريات خود و به عنوان يك اقدام آزمايشي كشوري، با كوشش دكتر كاظم معتمدنژاد و همكاري دكتر ابوالقاسم منصفي، يك «دورهي آموزش عالي روزنامهنگاري» ايجاد كرد.
موفقيت اين تجربهي جديد، مدير مؤسسهي كيهان را تشويق كرد تا براي تأسيس دانشكدهي مورد نظر و تربيت نيروي انساني متخصص وسايل ارتباط جمعي در سطح كشور، از شوراي مركزي دانشگاهها كه در آن زمان و پيش از تأسيس وزارت علوم و آموزش عالي، در وزارت فرهنگ وقت (وزارت آموزش و پرورش كنوني) مستقر بود، موافقت كسب كند.
شوراي مركزي دانشگاهها پس از چندين ماه بحث و بررسي، سرانجام در بهمنماه 1345 شمسي، با واگذاري امتياز تاسيس «موسسهي عالي مطبوعات و روابط عمومي» به روزنامهي كيهان موافقت كرد و اين مؤسسه از پاييز سال بعد با پذيرش دانشجو در دورههاي ليسانسِ روزنامهنگاري، روابط عمومي و تبليغات، فيلمبرداري، عكاسي و ترجمه فعاليت خود را آغاز كرد و در خرداد 1350 شمسي و همزمان با پايان تحصيلات دورهي ليسانس نخستين دانشجويانش، نام آن به «دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي» تغيير يافت.
اين دانشكده، از زمان تاسيس، با «مركز بينالمللي آموزش عالي روزنامهنگاري» يونسكو در دانشگاه استراسبورگ فرانسه، همكاري نزديك داشت و برخي از بنيانگذاران و همكاران آن، قبلاً در دورههاي آموزشي و سمينارهاي اين مركز شركت كرده بودند.
تحتتأثير اين سوابق و شرايط بود كه اولين «دورهي آموزش عالي روزنامهنگاري» ايران، بيش از 40 سال پيش به عنوان نخستين گام ايجاد «دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي» در مهر ماه 1343، به وسيلهي پروفسور «ژاك لئوته»، رييس وقت مركز بينالمللي آموزش عالي روزنامهنگاري دانشگاه استراسبورگ، در محل گروه مطبوعاتي كيهان در تهران افتتاح شد و پس از آن نيز بين دانشكدهي مذكور و مركز اخير و همچنين يونسكو، همكاريهاي آموزشي و پژوهشي همچنان ادامه يافت.
بايد يادآوري كرد كه در سال 1345 و در آخرين مراحل صدور اجازهي تأسيس مؤسسهي مذكور، دانشگاه تهران نيز كه پس از عدم موفقيت تجربهي تشكيل دروس آزاد روزنامهنگاري استادان آمريكايي در دانشكدهي حقوق، با تدارك وسايل لابراتوار عكاسي مورد نياز آموزش روزنامهنگاري و تشكيل متناوب چند درس آزاد در زمينهي شيوهي نگارش، عكاسي و زبان خارجه، تابلوي «مؤسسهي روزنامهنگاري» را در محل سابق دبيرخانهي دانشگاه و محل بعدي انتشارات آن، در خيابان انقلاب كنوني حفظ كرده بود، تصميم گرفت در دانشكدهي ادبيات و علوم انساني، با مشاركت عدهاي از شركتكنندگان قبلي در كلاسهاي آزاد، يك دورهي ليسانس روزنامهنگاري داير كند.
اين دوره هم تقريباً همزمان با «مؤسسهي عالي مطبوعات و روابط عمومي» ـ دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي بعدي ـ آغاز به كار كرد، اما چون اين دوره خيلي سريع و بدون توجه به امكانات و در اختيار داشتن استادان متخصص تأسيس شده بود، فعاليتش چهار سال بيشتر طول نكشيد و خيلي زود تعطيل شد.
* تاسيس اولين پژوهشكدهي علوم ارتباطي در ايران
در سالهاي بعد، با تاسيس «مدرسهي تلويزيون و سينما» از سوي سازمان راديو ـ تلويزيون ملي ايران، كه ابتدا فقط داراي يك دورهي فوقديپلم امور فني بود و سپس دورهي فوقليسانس تحقيق در ارتباط جمعي را هم ايجاد كرد، برنامههاي آموزشي ارتباطات، دامنهي گستردهتري پيدا كردند.
ايجاد «پژوهشكدهي علوم ارتباطي و توسعهي ايران» كه در سال 1355 به وسيلهي سازمان مذكور و با همكاري سازمان برنامه، به مديريت دكتر مجيد تهرانيان، صورت گرفت نيز نخستين كوشش مهم كشور در جهت توسعه و پيشرفت پژوهشهاي ارتباطي بهشمار ميرفت.
دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي، در آخرين سالهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي همچنان به فعاليتهاي آموزشي خود براي تربيت متخصصان مورد نياز كشور در رشتههاي «روزنامهنگاري»،«روابط عمومي»، «مترجمي» و «مديريت» ادامه داد و در كنار آن به چاپ يك مجموعه انتشارات كه تا سال 1357 بيش از 30 جلد كتاب درسي تخصصي را در بر ميگرفت، توليد چند فيلم مستند سينمايي، انجام طرحهاي پژوهشي و انتشار يك نشرية تجربي به نام «پيام ارتباطات» نيز اقدام كرد.
رياست دانشكدهي مذكور در زمان تأسيس تا سال 1356 بر عهدهي دكتر علي اردلان بود همچنين دكتر كاظم معتمدنژاد، معاونت آموزشي و پژوهشي و دكترابوالقاسم منصفي هم معاونت اداري و مالي دانشكده را به عهده داشتند و مديريت دبيرخانهي آن نيز برعهدهي مرحوم سرهنگ غلامرضا نجاتي - مترجم و نويسندهي سياسي معروف - بود.
دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي همچنين از چند گروه آموزشي شامل «گروه روزنامهنگاري» با رياست دكتر صدرالدين الهي، «گروه روابطعمومي» با رياست مرحوم دكتر حميد نطقي، «گروه مترجمي» با رياست دكتر حسين الهيقمشهاي و گروه «مديريت» با رياست دكتر احمد طلوعشمس برخوردار بود،ضمن اينكه رياست آن از پاييز 1356 تا پاييز 1359 نيز به عهدهي دكتر كاظم معتمدنژاد قرار داشت.
در جريان انقلاب اسلامي و پس از پيروزي انقلاب، برخي از مسوولان گروههاي آموزشي و اداري كنار رفته و بعضي نيز به خارج از كشور مسافرت كردند. مرحوم دكتر حميد نطقي تا زماني كه بيمار نشده بود، به همكاريهاي خود ادامه ميداد و دكتر نعيم بديعي كه پس از پايان تحصيلات خود در آمريكا در سال 1358 به ايران مراجعت كرد هم از زمان بازگشايي دانشگاهها در سال 1362، رياست گروه ارتباطات اجتماعي را به عهده گرفت و مدت 18 سال با علاقه و پشتكار فراوان اين مسؤوليت را حفظ و به احياي استقلال دانشكده كمكهاي فراواني كرد.
در دورهي بعد از پيروزي انقلاب دكتر مهدي محسنيانراد نيز كه از زمان دانشجويي در دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي، رياست مركز تحقيقات آن را به عهده داشت، به همكاريهاي آموزشي و پژوهشي خود با دانشكده ادامه داد.
* انحلال دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي در جريان انقلاب فرهنگي
اما پس از آغاز انقلاب فرهنگي در سال 1359 و تعطيلي دانشگاهها، فعاليت آموزشي دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي نيز متوقف شد و در سال 1361، همزمان با تدوين برنامههاي جديد براي بازگشايي دانشگاهها از سوي ستاد انقلاب فرهنگي، دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي عملاً منحل شد.
* ادغام رشتهي«ارتباطات اجتماعي» در قالب يكي از رشتههاي «علوم اجتماعي»
هنگام تهيه و تدوين برنامههاي نوگشايي دورههاي ليسانس دانشگاههاي كشور در زمستان 1361، مسوولان گروه علوم انساني ستاد انقلاب فرهنگي، ضمن جلسات مشترك با اعضاي هيأت علمي دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي كه برنامهي دورهي ليسانس ارتباطات اجتماعي با دو گرايش «روزنامهنگاري» و «روابط عمومي» و شاخههاي تخصصي آنها را آماده كرده بودند، يادآوري كردند كه بنا بر تصميم اتخاذ شده بايد «ارتباطات اجتماعي» به عنوان يك رشتهي كاربردي در قالب گستردهي «علوم اجتماعي» داير شود.
بنابراين برنامهي آموزشي اين رشته تنها به صورت يك گرايش اختصاصي از ليسانس علوم اجتماعي، مورد تصويب قرار خواهد گرفت. به اين ترتيب، در مرحلهي نهايي، از ميان حدود 80 واحد درسي تخصصي، كه براي رشتهي ارتباطات اجتماعي در زمينههاي روزنامهنگاري و روابط عمومي در نظر گرفته شده بود، با توجه به آخرين تصميم گروه علوم انساني ستاد انقلاب فرهنگي مبني بر ضرورت نداشتن دروس روابط عمومي و در نتيجه حذف آنها، تنها در حدود 40 واحد درسي براي گرايش ارتباطات اجتماعي - با توجه بيشتر به نيازهاي روزنامهنگاري - اختصاص يافت.
به اين ترتيب، از مهرماه 1362 كه برنامههاي آموزشي دانشگاهها، پس از سه سال توقف از سر گرفته شدند، به جاي آموزش دروس تخصصي دورههاي ليسانس «روزنامهنگاري» و «روابط عمومي»، تنها به آموزش 38 واحد دروس گرايش «ارتباطات اجتماعي» پرداخته شد و از آن زمان تا مدت چند سال، برنامهي آموزشي گرايش مذكور در قالب ليسانس علوم اجتماعي در محل دانشكدهي علوم اجتماعي علامه طباطبايي كه محل سابق دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي بود، ادامه پيدا كرد.
* مرحلهي چهارم؛ بازگشايي دانشكدهي مستقل علوم ارتباطات اجتماعي در دانشگاه علامهطباطبايي
چهارمين مرحلهي آموزش روزنامهنگاري در ايران نيز به ايجاد دورههاي تازهي ليسانس علوم ارتباطات اجتماعي با دو شاخهي روزنامهنگاري و روابطعمومي در دانشگاه علامهطباطبايي و تأسيس دورههاي فوقليسانس (در سال 1369) و دكتراي علوم ارتباطات (در سال 1375) در همان دانشگاه برميگردد كه به بازگشايي دانشكدهي مستقل علوم ارتباطات، با سه رشتهي روزنامهنگاري، روابطعمومي و مطالعات ارتباطي و فنآوري اطلاعات در سال 1383 منتهي شد.
طبق اسناد موجود كوششهاي اعضاي هيات علمي گروه آموزشي ارتباطات اجتماعي براي تجديدنظر در برنامهي آموزشي اين گرايش و استقلال مجدد آن همچنان دنبال شد و سرانجام در سال 1368، برنامهي آموزشي پيشنهادي اين گروه براي تأسيس دورهي كارشناسي (ليسانس) علوم ارتباطات اجتماعي با دو شاخهي «روزنامهنگاري» و «روابط عمومي»، از سوي شوراي عالي برنامهريزي وزارت فرهنگ و آموزش عالي به تصويب رسيد.
همزمان با آن، برنامهي آموزشي دوره كارشناسي ارشد (فوق ليسانس) علوم ارتباطات اجتماعي نيز از طرف شوراي مذكور تصويب و با پذيرش دانشجو به طور مستقل براي دورههاي كارشناسي و كارشناسي ارشد علوم ارتباطات اجتماعي، گامهاي جديدي در راه گسترش و پيشرفت اين رشته برداشته شد.
اما هيأت علمي رشتهي علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي، در پاييز 1380، براي پاسخگويي مطلوبتر و گستردهتر به نيازهاي مبرم و روزافزون كشور به متخصصان و كارشناسان ارتباطات و اطلاعات و كمك به پيشبرد مصالح عمومي و منافع ملي، در شرايط جهاني جديد ناشي از «انقلاب ارتباطات» و «عصر اطلاعات» و همچنين حركت به سوي جامعهي اطلاعاتي با تكيه بر تشويقها و حمايتهاي مكرر رييس وقت دانشگاه و اطمينان به مساعدتهاي وزير محترم علوم، تحقيقات و فنآوري و از سوي ديگر فارغالتحصيل شدن چند تن از اعضاي دانشكده در نخستين دورهي دكتراي علوم ارتباطات جلسهي فوقالعادهاي تشكيل و ضمن آن، گزارشي را كه به وسيلهي دكتر كاظم معتمدنژاد راجع به ضرورت ايجاد هر چه زودتر اين دانشكده با سه گروه آموزشي شامل «مطالعات ارتباطي و فنآوري اطلاعات»، «روزنامهنگاري» و « روابط عمومي» تهيه و تدوين شده بود، مورد بررسي و ارزيابي قرار دادند و متن آن را با اصلاحاتي به تصويب رساندند.
به دنبال تقاضاي مذكور، اقدامات دانشگاه براي تأسيس دانشكدهي علوم ارتباطات با سه رشتهي روزنامهنگاري، روابط عمومي و مطالعات ارتباطي و فنآوري اطلاعات آغاز شد و پس از تهيه و تدوين برنامههاي آموزشي آنها و تأييدشان از سوي شوراي آموزشي دانشگاه و تصويب در شوراي دانشگاه، اين برنامهها براي تصويب به وزارت علوم، تحقيقات و فنآوري، ارسال شدند و در تابستان 1383 در شوراي گسترش آموزش عالي اين وزارتخانه، به تصويب نهايي رسيدند.
پس از تصويب اين برنامهها، مقدمات افتتاح دانشكدهي مستقل علوم ارتباطات اجتماعي فراهم و مراسم افتتاح آن نيز در روز 7 دي ماه 1383، در سالن اجتماعات ساختمان دانشكدهي علوم ارتباطات اجتماعي سابق برگزار شد و لوح مخصوص تأسيس اين دانشكده به تاريخ مذكور، با حضور وزير علوم، تحقيقات و فنآوري، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي، رييس دانشگاه علامهطباطبايي، استادان و دانشجويان قديمي و كنوني علوم ارتباطات، در كنار در سالن اجتماعات دانشكده نصب و تابلوي بزرگ «دانشكدهي علوم ارتباطات» هم در بالاي نماد بيروني در ورودي ساختمان، در كنار تابلوي «دانشكدهي علوم اجتماعي قرار داده شد.
از آن زمان تا كنون كوششهاي فراواني براي تدارك گزينش دانشجو در سه دورهي كارشناسي علوم ارتباطات و نيل به اهداف مدنظر در راستاي شكلگيري اين دانشكده صورت گرفته است.
هماكنون 40 سال از تاسيس ابتدايي اين دانشكده ميگذرد، با وجود آنكه نيروي انساني متخصص بسياري در حوزههاي رسانه و روابط عمومي در آن تربيت شدهاند، اما به گفتهي سامآرام - رييس فعلي دانشكده - تامين هيات علمي با درجهي دانشياري و استادي، همچنان يكي از دغدغههاي مسوولان آن است.
وي در اين رابطه با بيان خبر درخواست بازنشستگي دكتر كاظم معتمدنژاد - استاد پيشقراول اين دانشكده - افزود: از ايشان درخواست كردهايم به فعاليت خود ادامه دهند، چرا كه در صورت تامين نشدن استاد، حذف دورهي دكترا را شاهد خواهيم بود.
رئيس دانشكدهي علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي، با تشريح راهكارهاي غلبه بر اين چالش ادامه داد: با برنامهريزيهاي انجام شده اميدواريم ظرف پنج سال آينده، هيات علمي مورد نياز را تامين كنيم.
سامآرام از فارغالتحصيلان اين دانشكده و همچنين صاحبان و مديران رسانهها خواست با حفظ ارتباط و تعامل با اساتيد و مسوولان دانشكده، زمينهي تقويت و اثربخشي بيشتر آن را فراهم كنند.
برگرفته از سایت خبرگزاری دانشجویان ایران
سلام و درود فراوان بر بازدید کنندگان محترم .